Τα Ραγκουτσάρια είναι ένα μοναδικό παραδοσιακό καρναβαλικό έθιμο της Κατοριάς, ενταγμένο στις γιορτές του Δωδεκαήμερου, που αναβιώνει κάθε χρόνο από τις 6 ως τις 8 Ιανουαρίου..
Άνδρες, γυναίκες και παιδιά, όλοι μεταμφιεσμένοι, οργανώνονται σε ομάδες και επισκέπτονται σπίτια, ζητώντας κεράσματα και δώρα σε αντάλλαγμα της απομάκρυνσης των κακών πνευμάτων. Για να γίνει αυτό, βασική προϋπόθεση είναι οι μεταμφιεσμένοι να φορούν μάσκα η οποία θα τρομάξει το κακό. Το έθιμο αρχίζει από τις 6η Ιανουαρίου, ημέρα των Θεοφανίων.
Τα «μπουλούκια», οι ομάδες των μεταμφιεσμένων, από νωρίς το απόγευμα θα «ξεχυθούν» στους δρόμους της πόλης με ζωντανή μουσική από λαϊκές ορχήστρες σε παραδοσιακούς ρυθμούς.
Την ημέρα του Αι Γιαννιού τα «μπουλούκια» θα επισκέπτονται φιλικά σπίτια, χορεύοντας και σατιρίζοντας πρόσωπα και πράγματα.
Οι διοργανωτές υπογραμμίζουν την ελληνική προέλευση του εθίμου το οποίο παρακολουθούν κάθε χρόνο επισκέπτες από όλη την Ελλάδα και όχι μόνο.
Το έθιμο δεν είναι άλλο από ένα καρναβάλι που όμως έχει τις ρίζες του πολύ βαθιά στα Ελληνορωμαϊκά χρόνια και κατόρθωσε παρά τις αντιξοότητες να επιβιώσει στο Βυζάντιο και στην Οθωμανική περίοδο.
Το αρχικό όνομα του εθίμου ήταν «τσαρανιασμένοι ραγκουτσάρηδες» που σημαίνει οι βαμμένοι με μαύρο χρώμα στο πρόσωπο και το σώμα.
Το όνομά τους προέρχεται από τη λέξη «Rogatores=Ζητιάνοι» παραπέμποντας άμεσα στη θεματολογία της μεταμφίεσης εκείνων που συμμετέχουν. Για την ακρίβεια, ντύνονται αλλοπρόσαλλα με παλιά ρούχα και βγαίνουν στις γειτονιές για να ζητήσουν διάφορα δώρα από τα σπίτια που επισκέπτονται, σαν αντίτιμο για τα ξόρκια και την απομάκρυνση του κακού πνεύματος από τη γειτονιά.
Αν και σε πολλούς από μας η τελετουργία αυτή θυμίζει τον εξορκισμό των καλικαντζάρων (ένα έθιμο βαθύτατα χριστιανικό), η έρευνα ωστόσο μας οδηγεί ακόμη πιο πίσω, στη μακρινή αρχαιότητα.
Αρχικά λοιπόν το <φτιάξιμο> ήταν έμπνευση της στιγμής και οι κάτοικοι με πειράγματα, κεραστικά και φιλοδωρήματα έβγαιναν στους δρόμους και στα σπίτια.
Το αποκορύφωμα των εκδηλώσεων σημειώνεται την τρίτη μέρα, 8η Ιανουαρίου, με έθιμο της Πατερίτσας, όπου από νωρίς το απόγευμα, τα μπουλούκια (παρέες) των μεταμφιεσμένων ξεχύνονται σε μια ατελείωτη παρέλαση χορεύοντας και σατιρίζοντας πρόσωπα και πράγματα.
Κάθε μπουλούκι επιλέγει ένα θέμα της επικαιρότητας και το ζωντανεύει με πρωτότυπους και εφευρετικούς τρόπους, διεκδικώντας το πρώτο βραβείο από το Δήμο Καστοριάς.
Στο τέλος, όλοι μαζί καταλήγουν στο Ντολτσό και ξεχύνονται στα καλντερίμια προσπαθώντας να επιβληθεί το ένα μπουλούκι στο άλλο, με τις μουσικές και τις φασαρίες τους γενικότερα.
